گروه صنعتی آوان پایش

تشخیص نابالانسی فن با دستگاه آنالیز ارتعاشات؛ آموزش گام‌به‌گام از طیف FFT تا وزنه‌ی اصلاحی

تشخیص نابالانسی فن با دستگاه آنالیز ارتعاشات؛ آموزش گام‌به‌گام از طیف FFT تا وزنه‌ی اصلاحی

می‌خواهید بدانید فنی که می‌لرزد واقعاً نابالانس است یا مشکل جای دیگری است؟ پاسخ را دستگاه آنالیز ارتعاشات می‌دهد، به شرطی که بدانید حسگر را کجا بگذارید، چه چیزی را بخوانید و هر الگو را به کدام عیب نسبت دهید. پیش از هر اقدام برای بالانس فن، باید مطمئن شوید که علت لرزش واقعاً نابالانسی جرمی است. در این آموزش قدم‌به‌قدم جلو می‌رویم: از انتخاب نقطه‌ی اندازه‌گیری تا خواندن پیک 1x، بررسی فاز، جدا کردن نابالانسی از عیوب مشابه و یک مثال عددی از محاسبه‌ی وزنه‌ی اصلاحی.

چرا این تشخیص این‌قدر مهم است؟ نابالانسی درمان‌نشده یاتاقان‌ها را زودتر می‌فرساید، پایه‌ها و اتصالات را شل می‌کند و مصرف انرژی را بالا می‌برد. از آن بدتر، وزنه‌گذاری روی فنی که مشکل اصلی‌اش ناهم‌راستایی یا لقی است، فقط وقت و هزینه هدر می‌دهد. پس تشخیص درست، نیمی از کار بالانس فن است.

تشخیص نابالانسی فن با آنالیز ارتعاشات و طیف FFT

پرسش اول: از کجا شروع کنیم؟

قبل از دست زدن به دستگاه، چهار اطلاعات پایه را یادداشت کنید: دور کاری فن، نوع انتقال قدرت (مستقیم، تسمه‌ای یا کوپلینگ)، موقعیت یاتاقان‌ها و دسترسی به پروانه. بدون دور دقیق، پیدا کردن پیک 1x در طیف عملاً حدسی می‌شود. اگر فن اینورتر دارد، عدد نمایشگر اینورتر را با تاکومتر مقایسه کنید، چون گاهی لغزش یا تنظیمات باعث اختلاف می‌شود.

یک بازدید چشمی کوتاه هم فراموش نشود. رسوب روی پره‌ها، پره‌ی خمیده، پیچ‌های شل و ترک روی پایه را همین حالا ثبت کنید. بسیاری از «نابالانسی‌ها» با تمیز کردن پروانه برطرف می‌شوند و هیچ وزنه‌ای لازم نیست. اگر با مبانی ارتعاش آشنایی کمتری دارید، مقاله‌ی مبانی ارتعاشات کمک می‌کند.

پرسش دوم: حسگر را کجا نصب کنیم؟

محل نصب حسگر ارتعاش روی یاتاقان فن صنعتی

برای تشخیص نابالانسی، بهترین نقطه‌ها روی یاتاقان‌ها یا نزدیک آن‌ها هستند، نه روی پوسته‌ی نازک فن یا حلزونی. اندازه‌گیری روی بدنه‌ی نازک فقط ارتعاش همان ورق را نشان می‌دهد، نه نیروی منتقل‌شده به یاتاقان. روی هر یاتاقان این سه راستا را بخوانید:

  • افقی (H): معمولاً دامنه‌ی بیشتری برای نابالانسی نشان می‌دهد، چون سختی افقی پایه‌ها کمتر است.
  • عمودی (V): برای مقایسه‌ی دامنه و فاز با راستای افقی.
  • محوری (A): برای تشخیص ناهم‌راستایی یا خمیدگی شفت.

سطح نصب باید تمیز، بدون رنگ ضخیم و صلب باشد. پایه‌ی مغناطیسی روی سطح صاف و تمیز بهتر عمل می‌کند، و محل نصب لرزان یا لق داده‌ها را خراب می‌کند. محل دقیق هر نقطه را با مداد یا برچسب علامت بزنید تا در اندازه‌گیری‌های بعدی هم همان نقطه خوانده شود. درباره‌ی انتخاب حسگر مناسب، مطلب سنسورهای ارتعاش‌سنجی را ببینید.

پرسش سوم: چه چیزی را در طیف FFT باید ببینیم؟

طیف FFT نابالانسی فن با پیک غالب 1x

طیف FFT ارتعاش را به فرکانس‌های تشکیل‌دهنده تفکیک می‌کند. الگوی کلاسیک نابالانسی جرمی این است: یک پیک غالب دقیقاً در فرکانس دور (1x)، با هارمونیک‌های ضعیف و دامنه‌ی شعاعی بیشتر از محوری. منابع آموزشی ارتعاش هم همین را می‌گویند: اگر در اندازه‌گیری شعاعی دامنه‌ی 1x زیاد و هارمونیک‌ها کم باشند، باید به نابالانسی فکر کرد.

اما فقط داشتن یک پیک بلند در 1x کافی نیست. برای دور ۱۴۸۰ دور بر دقیقه، فرکانس چرخش حدود ۲۴٫۷ هرتز است. اگر پیک اصلی شما در ۲۴٫۷ هرتز دیده می‌شود، یک گام جلو رفته‌اید. اگر پیک در ۴۹٫۳ هرتز (2x) بلندتر است، ناهم‌راستایی را جدی‌تر بگیرید. هنگام مقایسه‌ی طیف‌ها، واحد (سرعت، شتاب یا جابه‌جایی) و بازه‌ی فرکانسی را ثابت نگه دارید، وگرنه مقایسه معنا ندارد. جزئیات خواندن شکل موج و طیف را در تفسیر اطلاعات شکل موج‌ها دنبال کنید.

پرسش چهارم: فاز چه چیزی را ثابت می‌کند؟

زاویه‌ی فاز ارتعاش در بالانس فن

فاز، فاصله‌ی زمانی بین یک نشانه‌ی مرجع روی شفت (نوار بازتابنده) و اوج ارتعاش است. نابالانسی خالص دو رفتار فازی مشخص دارد: فاز پایدار و تکرارپذیر است، و بین راستای افقی و عمودی در یک یاتاقان اختلاف فاز حدود ۹۰ درجه دیده می‌شود (با تلرانس تقریبی ۳۰ تا ۴۰ درجه). منابع تخصصی نیز بر این الگوی ۹۰ درجه و ثبات فاز تأکید دارند.

تفاوت انواع نابالانسی در فاز بین دو یاتاقان آشکار می‌شود:

نوع نابالانسی فاز بین دو یاتاقان (هم‌راستا) اقدام
استاتیک تقریباً هم‌فاز معمولاً بالانس تک‌صفحه
کوپل حدود ۱۸۰ درجه اختلاف بالانس دوصفحه
دینامیک (ترکیبی) اختلاف فاز بین این دو بالانس دوصفحه

انواع نابالانسی استاتیک، کوپل و دینامیک

این نکته در گونه‌های مختلف نابالانسی با جزئیات بیشتری توضیح داده شده است. در عمل، پروانه‌ی باریک و تک‌صفحه‌ای معمولاً با بالانس تک‌صفحه جواب می‌دهد، اما پروانه‌ی پهن یا روتور بلند اغلب به دو صفحه نیاز دارد.

پرسش پنجم: چطور نابالانسی را از عیوب مشابه جدا کنیم؟

ماتریس تشخیص عیوب ارتعاشی: نابالانسی، ناهم‌راستایی و لقی

یک قاعده‌ی کاربردی داریم: اگر فقط 1x بلند است و فاز پایدار است، به نابالانسی نزدیک‌ترید. اگر چیز دیگری هم دیده می‌شود، یکی از سناریوهای زیر محتمل‌تر است:

  • ناهم‌راستایی: پیک 2x قابل‌توجه یا ارتعاش محوری بالا، گاهی با فاز ۱۸۰ درجه در دو سوی کوپلینگ؛ بخش ناهم‌راستایی را بخوانید.
  • لقی مکانیکی: هارمونیک‌های متعدد (2x، 3x و حتی کسری) و فاز ناپایدار؛ ببینید لقی پایه‌ی فن.
  • رزونانس: دامنه‌ی بسیار بالا فقط در محدوده‌ی دور مشخص و تغییر شدید فاز با تغییر دور.
  • خمیدگی شفت: 1x بالا همراه با مؤلفه‌ی محوری قابل‌توجه.
  • عیوب برقی: پیک‌هایی مرتبط با فرکانس خط که با قطع برق ناپدید می‌شوند؛ مطلب عیوب الکتریکی را ببینید.

یک آزمون ساده‌ی جداسازی هم وجود دارد: لحظه‌ی قطع برق را زیر نظر بگیرید. اگر لرزش بلافاصله و ناگهانی افت کند، منشأ الکتریکی محتمل است. اگر لرزش همراه با کاهش تدریجی دور (در توقف آزاد) کم شود، منشأ مکانیکی و وابسته به دور محتمل‌تر است. در عمل ممکن است چند عیب هم‌زمان وجود داشته باشد؛ در این حالت ابتدا عیب‌های ساده‌تر مانند لقی و رسوب را برطرف کنید و بعد سراغ وزنه‌گذاری بروید.

پرسش ششم: یک مثال عددی از بالانس تک‌صفحه

فلوچارت الگوریتم بالانس تک‌صفحه

این مثال فرضی است و فقط برای فهم منطق روش آورده شده؛ دستگاه‌های امروزی این محاسبه را خودکار انجام می‌دهند. فرض کنید در دور کاری، ارتعاش اولیه‌ی یاتاقان ۸٫۰ میلی‌متر بر ثانیه با فاز ۴۰ درجه ثبت شده است. یک وزنه‌ی آزمایشی ۲۰ گرمی در زاویه‌ی صفر نصب می‌کنیم و اندازه‌گیری مجدد ۵٫۰ میلی‌متر بر ثانیه با فاز ۱۲۵ درجه می‌دهد.

  1. تغییر برداری ارتعاش (اثر وزنه‌ی آزمایشی) از تفاضل برداری دو اندازه‌گیری به دست می‌آید؛ اندازه‌ی آن حدود ۹٫۰۶ میلی‌متر بر ثانیه است.
  2. ضریب تأثیر، یعنی تغییر برداری به ازای هر گرم، تقریباً ۰٫۴۵ میلی‌متر بر ثانیه بر گرم با زاویه‌ی حدود ۱۸۷ درجه محاسبه می‌شود.
  3. وزنه‌ی اصلاحی از تقسیم منفی بردار ارتعاش اولیه بر ضریب تأثیر به دست می‌آید: حدود ۱۷٫۷ گرم در زاویه‌ی ۳۳ درجه نسبت به مبنای زاویه‌ی وزنه‌ی آزمایشی.
  4. وزنه‌ی آزمایشی برداشته و ۱۷٫۷ گرم در زاویه‌ی گفته‌شده نصب می‌شود. اگر پره‌ها گسسته باشند، مقدار بین دو پره‌ی نزدیک تقسیم می‌شود.
  5. اندازه‌گیری نهایی تأیید می‌کند ارتعاش باقی‌مانده در حد قابل‌قبول است.

اگر پس از نصب وزنه ارتعاش اصلاً کم نشد یا فاز بی‌ثبات بود، احتمالاً مشکل دیگری هم وجود دارد: لقی، رزونانس یا آسیب شفت. در این حالت تکرار محاسبه فایده‌ای ندارد و باید ابتدا به عیب‌یابی فن برگردید. همچنین اگر وزنه‌ی آزمایشی تغییر محسوسی در دامنه یا فاز ایجاد نکرد، وزنه را بزرگ‌تر انتخاب کنید و دوباره اندازه بگیرید.

پرسش هفتم: بعد از بالانس، چه عددی قابل‌قبول است؟

استاندارد ISO 21940 و گرید بالانس G6.3 برای فن

گرید بالانس G6.3 در ISO 1940-1 و ویرایش جدیدتر آن (ISO 21940-11) برای پروانه‌ی فن و بلوور از رایج‌ترین گریدها شناخته می‌شود. برای محاسبه‌ی نابالانسی باقی‌مانده‌ی مجاز، فرمول کاربردی به شکل زیر است:

eper (g·mm/kg) ≈ 9549 × G ÷ n

در این فرمول، G گرید بالانس بر حسب میلی‌متر بر ثانیه و n دور بر دقیقه است. برای مثال، با G6.3 و دور ۱۵۰۰، مقدار eper تقریباً ۴۰٫۱ گرم‌میلی‌متر بر کیلوگرم می‌شود. اگر جرم روتور ۵۰ کیلوگرم باشد، نابالانسی باقی‌مانده‌ی مجاز کل حدود ۲۰۰۵ گرم‌میلی‌متر است. در بالانس دوصفحه و با تقسیم مساوی، حدود ۱۰۰۳ گرم‌میلی‌متر برای هر صفحه می‌ماند. روی شعاع ۳۰۰ میلی‌متر، این مقدار معادل حدود ۳٫۳ گرم جرم باقی‌مانده است. برای پذیرش نهایی باید به استاندارد اختصاصی فن، دستورالعمل سازنده و شرایط پروژه مراجعه کنید.

چک‌لیست میدانی تشخیص نابالانسی

  • دور واقعی فن را با تاکومتر ثبت کردم.
  • حسگر روی سطح تمیز و صلب نزدیک یاتاقان نصب شد.
  • H و V و A در هر یاتاقان خوانده شد.
  • در طیف، پیک 1x غالب است و هارمونیک‌ها کم‌اند.
  • فاز تکرارپذیر است و اختلاف H و V نزدیک ۹۰ درجه است.
  • لقی، ناهم‌راستایی، رزونانس و عیب برقی بررسی شد.
  • پروانه تمیز است و رسوب نامتقارن ندارد.
  • ایمنی (قفل‌گذاری، حفاظ، یک مسئول روشن/خاموش) رعایت شده است.

خطاهای رایج در اندازه‌گیری که تشخیص را خراب می‌کنند

خطاهای رایج اندازه‌گیری ارتعاش در محل

بسیاری از بالانس‌های ناموفق از خطای اندازه‌گیری شروع می‌شوند، نه از ضعف دانش. چند اشتباه تکراری را اینجا آورده‌ایم تا از آن‌ها دوری کنید.

نشانه‌ی مرجع ضعیف. اگر نوار بازتابنده کثیف، چروک یا نامنظم باشد، تاکومتر در بعضی دورها پالس را از دست می‌دهد و فاز میان اندازه‌گیری‌ها می‌پرد. نوار را روی سطح تمیز و یکنواخت بچسبانید و فاصله و زاویه‌ی تاکومتر را ثابت نگه دارید.

تغییر شرایط بین اندازه‌گیری‌ها. اگر دور، بار، دمپر ورودی یا دمای یاتاقان بین اندازه‌گیری اولیه و آزمایشی فرق کند، تغییر ثبت‌شده فقط به وزنه‌ی آزمایشی مربوط نیست. دور را با دقت یکسان تنظیم کنید و اگر فن به دبی حساس است، شرایط دمپر را قفل کنید.

نصب یکسان نبودن حسگر. جابه‌جا کردن حسگر بین دو اندازه‌گیری، فاز و دامنه را عوض می‌کند. محل را با مداد علامت بزنید و در تمام مراحل از همان نقطه استفاده کنید.

کوتاه بودن زمان تثبیت. بعد از رسیدن به دور کاری، چند دقیقه صبر کنید تا دما و رفتار سیستم پایدار شود، مخصوصاً در فن‌هایی که یاتاقان ژورنال دارند. عجله بیشتر وقت‌ها به تکرار کار می‌انجامد.

توجه نکردن به رزونانس. اگر دور کاری شما نزدیک فرکانس طبیعی پایه یا داکت باشد، یک وزنه‌ی کوچک تغییر بزرگی در دامنه می‌سازد و ضریب تأثیر پایدار نخواهد بود. در این حالت باید ابتدا مسئله‌ی سازه حل یا دور کاری اندکی جابه‌جا شود؛ توضیح بیشتر در ارتعاشات ناشی از رزونانس آمده است.

ثبت داده برای پایش روند

پایش روند ارتعاش و محدوده‌ی ایمن

اندازه‌گیری یک‌باره فقط عکس لحظه‌ای از فن می‌دهد، اما ارزش واقعی داده وقتی معلوم می‌شود که آن را در طول زمان مقایسه کنید. بعد از هر بالانس، دامنه و فاز 1x، دور، بار، دمای یاتاقان و محل حسگر را در یک جدول ثبت کنید. اگر چند ماه بعد دامنه‌ی 1x دوباره بالا رفت، با مقایسه‌ی فاز می‌توانید بفهمید تغییر در همان زاویه‌ی قبلی رخ داده (مثلاً رسوب روی یک پره) یا الگو عوض شده و باید سراغ علت دیگری رفت.

این رویکرد همان چیزی است که در پایش وضعیت برای تبدیل تعمیرات واکنشی به نگهداری برنامه‌ریزی‌شده به کار می‌رود. یک پیشنهاد عملی: برای هر فن سه سطح هشدار تعریف کنید (عادی، هشدار، توقف) و آن‌ها را روی همان جدول ثبت کنید. واحدهایی که چنین سابقه‌ای دارند، در بازدید بعدی خیلی سریع‌تر به علت اصلی می‌رسند و هزینه‌ی توقف کمتری می‌پردازند.

چه تجهیزاتی لازم داریم؟

حداقل مجموعه شامل یک آنالایزر ارتعاش (ترجیحاً با قابلیت بالانس میدانی)، یک یا دو شتاب‌سنج، مرجع فاز و وزنه‌ی آزمایشی است. اگر قصد خرید یا مقایسه‌ی دستگاه دارید، صفحه‌ی دستگاه بالانس پرتابل، تاکومتر لیزری و استروبوسکوپ را ببینید. برای دید کلی‌تر درباره‌ی این ابزارها، مقاله‌ی ابزارهای اندازه‌گیری ارتعاش هم مفید است.

سؤالات متداول

آیا برای تشخیص نابالانسی حتماً به دو حسگر نیاز است؟

برای تشخیص اولیه یک حسگر و مرجع فاز کافی است. برای تفکیک استاتیک از کوپل یا دینامیک، فاز بین دو یاتاقان لازم است و بنابراین دو حسگر یا اندازه‌گیری هم‌زمان مناسب‌تر است.

اگر 1x بالاست ولی فاز ناپایدار است، چه کنم؟

اول لقی، رزونانس و خطای نصب حسگر را بررسی کنید. فاز ناپایدار معمولاً نشانه‌ی لقی یا رسوب متغیر است و بالانس روی چنین سیستمی نتیجه‌ی پایدار نمی‌دهد.

آیا با گوشی هوشمند می‌شود بالانس کرد؟

برنامه‌های گوشی برای غربالگری و ثبت روند مفیدند، اما دقت حسگر، پاسخ فرکانسی و ثبات فاز آن‌ها برای بالانس صنعتی معمولاً کافی نیست. برای کار حرفه‌ای از آنالایزر مجهز به حسگر استاندارد استفاده کنید.

مشاوره‌ی فنی

اگر دستگاه آنالیز ندارید یا نمی‌خواهید خودتان تحلیل را انجام دهید، می‌توانید از خدمات بالانس فن در محل و آنالیز ارتعاشات کمک بگیرید. برای ثبت درخواست از صفحه‌ی تماس با ما استفاده کنید و دور، نوع فن و علائم مشاهده‌شده را همراه درخواست بفرستید.

مشاوره بگیرید